Svaki čovjek povremeno osjeća strah i tjeskobu (anksioznost).
Strah je emocionalna, tjelesna i ponašajna reakcija na odmah prepoznatljivu vanjsku prijetnju (npr. uljez, automobil koji proklizava na ledu).
Anksioznost je neugodno, uznemirujuće emocionalno stanje nervoze i nemira; uzroci su joj manje jasni. Anksioznost je slabije povezana s točnim vremenskim nastupom prijetnje; može se javiti tijekom njezina iščekivanja, trajati nakon što je prijetnja prošla ili se pojaviti bez jasno prepoznatljive prijetnje. Anksioznost je često praćena tjelesnim promjenama i ponašanjima koja nalikuju onima izazvanima strahom.
Određeni stupanj anksioznosti je adaptivan; anksioznost može pomoći prilikom pripreme, uvježbavanja i izvedbe u svrhu poboljšanja čovjekovog funkcioniranja te može povećati oprez u potencijalno opasnim situacijama. Međutim, ukoliko prijeđe kritičnu granicu, anksioznost uzrokuje disfunkcionalnost i nepotrebnu patnju. Tada je anksioznost maladaptivna i smatra se poremećajem.
Anksioznost prati široki raspon tjelesnih i duševnih poremećaja, no u pojedinim je vodeći simptom. Anksiozni poremećaji su najčešći od svih skupina psihijatrijskih poremećaja. Međutim, često ostaju neprepoznati i zbog toga se ne liječe. Neliječena kronična maladaptivna anksioznost može doprinijeti razvoju ili ometati liječenje pojedinih općih medicinskih poremećaja.
Psihički distres, odnosno patnja, koji se javlja odmah ili kratko nakon doživljavanja ili prisustvovanja preplavljujućem traumatskom događaju, više se ne klasificira kao anksiozni poremećaj. Takvi poremećaji se sada klasificiraju kao traumatski poremećaji i poremećaji vezani uz stresor.
Etiologija
Pregled anksioznih poremećaja
Uzroci anksioznih poremećaja nisu u potpunosti poznati, no obuhvaćaju psihičke i tjelesne čimbenike. U mnogih se ljudi anksiozni poremećaji razvijaju bez jasnih prethodnih okidača. Anksioznost može biti odgovor na okolišne stresore, poput okončanja važne emocionalne veze ili izlaganja po život opasnim zbivanjima.
Određeni medicinski poremećaji mogu izravno uzrokovati anksioznost; uključuju sljedeće:
Različiti lijekovi mogu uzrokovati anksioznost. Kortikosteroidi, kokain, amfetamini i kofein mogu izravno izazvati simptome anksioznosti, dok apstinencijski sindrom nakon alkohola, sedativa i nekih ilegalnih droga također može uzrokovati anksioznost.
Simptomi i znakovi
Simptomi i znakovi podliježećeg poremećaja
Anksioznost može nastupiti iznenada, kao u slučaju panike, ili postupno tijekom više minuta, sati ili dana. Može trajati u rasponu od nekoliko sekundi pa do nekoliko godina; dugo trajanje anksioznosti je karakteristično za anksiozne poremećaje. Anksioznost se proteže od jedva prepoznatljive patnje sve do intenzivne panike. Sposobnost tolerancije određene razine anksioznosti razlikuje se od osobe do osobe.
Anksiozni poremećaji mogu biti toliko uznemirujući i ometajući da mogu rezultirati nastankom depresije. Alternativno, anksiozni i depresivni poremećaji mogu istovremeno postojati, ili se prvo može razviti depresija dok se simptomi i znakovi anksioznog poremećaja javljaju kasnije.
Dijagnoza
Pregled anksioznih poremećaja
Hoće li anksioznost biti dovoljno dominantna ili ozbiljna da se razvije poremećaj ovisi o nekoliko varijabli. Mišljenja liječnika se razlikuju po tome u kojem trenutku će se postaviti dijagnoza. Liječnici na temelju anamneze, fizikalnog pregleda i odgovarajućih laboratorijskih pretraga prvo trebaju utvrditi je li anksioznost nastala zbog tjelesne bolesti ili lijeka. Potrebno je utvrditi i je li anksioznost manifestacija neke druge psihijatrijske bolesti.
Anksiozni poremećaj je prisutan i zahtijeva liječenje ukoliko je prisutno sljedeće:
-
Ostali uzroci nisu identificirani.
-
Anksioznost je vrlo uznemirujuća.
-
Anksioznost ometa funkcioniranje.
-
Anksioznost ne prestaje spontano u roku od nekoliko dana.
Dijagnoza specifičnog anksioznog poremećaja počiva na karakterističnim simptomima i znakovima. Kliničari obično koriste specifične kriterije Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, peto izdanje (DSM-5), koji opisuje specifične simptome i zahtijeva isključivanje drugih uzroka simptoma.
Podatak o postojanju anksioznih poremećaja u obiteljskoj anamnezi pomaže prilikom postavljanja dijagnoze, jer se čini da neki pacijenti nasljeđuju sklonost istim anksioznim poremećajima koje imaju njihovi rođaci, kao i opću podložnost drugim anksioznim poremećajima. Međutim, neki pacijenti obole od istog poremećaja kao i njihovi rođaci putem modela naučenog ponašanja.
Liječenje
Liječenje poremećaja hoda
Liječenje se razlikuje ovisno o vrsti anksioznog poremećaja, ali obično uključuje kombinaciju psihoterapije specifične za poremećaj i farmakoterapiju. Najčešće korištene skupine lijekova su benzodiazepini i selektivni inhibitori ponovne pohrane serotonina (1, 2).
Literatura
-
Bandelow B, Michaelis S, Wedekind D: Liječenje anksioznih poremećaja. Dialogues Clin Neurosci 19(2):93–107, 2017.
-
Craske MG, Stein MB: Anksioznost. Lancet 388:3048–3059, 2016. doi: 10.1016/S0140-6736(16)30381-6.