Toksičnost vitamina A može biti akutna (obično uslijed slučajnog uzimanja, češće kod djece) ili kronična. Oba oblika obično uzrokuju glavobolju i povećani intrakranijalni tlak. Akutna toksičnost također uzrokuje mučninu i povraćanje. Kronična toksičnost uzrokuje promjene na koži, kosi i noktima; abnormalne vrijednosti jetrenih proba; te kod fetusa, urođene defekte. Dijagnoza se obično postavlja klinički. Osim ukoliko ne postoji prirođena anomalija, podešavanje doze liječenjem vitamonom A skoro uvijek dovodi do potpunog oporavka.
Vitamin A (retinol) je potreban u formiranju rodopsina, fotoreceptorskog pigmenta u mrežnici (vidi Izvori, funkcije i učinci vitamina). Vitamin A pomaže u održavanju epitelnih tkiva i važan je za stabilnost lizosoma i sintezu glikoproteina.
Namirnice s previtaminom A uključuju: riblje ulje, jetrica, žumanjak, maslac, vitamin A- suplementiranih proizvoda Normalno, jetra pohranjuje 90% tjelesnih pričuva vitamin A. Da bi se vitamin A iskoristio, iz jetre se otpušta u krvotok vezan za prealbumin (transtiretin) i retinol–vežući protein. β–karoten i drugi provitaminski karotenoidi, koji se nalaze u zelenom lisnatom i žutom povrću, mrkvi te u tamnom obojenom ili svijetlom voću, se pretvaraju u vitamin A. Karotenoidi se bolje apsorbiraju iz povrća kada se kuhaju ili homogeniziraju i poslužuju s malo masti (npr. ulja).
Ekvivalenti aktivnosti retinola (RAE) razvijeni su zbog provitamin A karotenoida koji imaju manje vitamin A aktivnost od samog vitamina A; 1 ug retinol = 3.33 jedinica.
Sintetski analozi vitamina (retinoidi) se sve češće rabe u dermatologiji. Moguća zaštitna uloga β–karotena, retinola i retinoida protiv nekih oblika raka epitela je idalje u studijskim testiranjima. Međutim, nakon suplementacije β–karotenom može postojati povećana opasnost od razvoja nekih vrsta malignih oboljenja.
(Vidi također Pregled vitamina.)
Akutna toksičnost vitaminom A{ kod djece može nastati zbog, obično slučajnog, uzimanja velikih doza (>100.000 μg [300.000 jedinica]). U odraslih je do akutne toksičnosti je došlo kada su istraživači Arktika jeli jetru polarnih medvjeda ili tuljana koja sadrži nekoliko milijuna jedinica vitamina A.
Kronična toksičnost vitaminom A u starije djece i odraslih se obično razvija nakon što su konzumirali doze 33.000 μg (>100.000 i.j.) vitamina A na dan, te takove doze su uzimali mjesecima. Mogući uzrok je suplementacija ili liječenje multivitaminima, kada se uzimaju velike dnevne doze vitamina A (150.000 do 350.000 jedinica). Takve doze se ponekad primjenjuju zbog akni ili drugih kožnih bolesti. Takve megadoze mogu uzrokovati toksičnost jetre. U odraslih koji uzimaju >4500 jedinica na dan vitamina A može se razviti osteoporoza. Dojenčad kojoj se daju prevelike doze (6000 do 20000 μg [18.000 do 60.000 jedinica]/dan) vitamina A u vodi, mogu razviti toksičnost nakon nekoliko tjedana primjene. Kod djece žena koje su tijekom trudnoće primale izotretinoin (koji je inače povezan s vitaminom A) za liječenje akni uočene su prirođene anomalije. Megadoze vitamina A mogu uzrokovati toksičnost jetre.
Premda se karoten pretvara u tijelu u vitamin A, prevelika količina uzimanja karotena izaziva karotenemiju, ali ne i toksičnost vitamina A. Karotenemija je obično asimptomatska, ali može izazvati karotenodermiju, odnosno žutu obojenost kože.
Kada se uzima kao dodatak prehrani, beta-karoten je povezan s povećanim rizikom od razvoja maligne bolesti; rizik za malignite se izgleda ne povećava kada su karotenoidi konzumirani u voću ili povrću.
Simptomi i znakovi
Simptomi i znakovi toksičnosti vitamina A
Premda simptomi toksičnosti vitaminom A mogu biti različiti, tijekom akutne ili kronične toksičnosti se obično pojavljuju glavobolja i osip.
Akutna toksičnost vitaminom A uzrokuje povišenje intrakranijalnog tlaka. Česti simptomi su još pospanost, razdražljivost, bol u trbuhu, mučnina i povraćanje. Ponekad dolazi do ljuštenja kože.
Rani simptomi kronične toksičnosti vitaminom A su široko raspoređeni po organiskim sustavima; gruba dlaka; alopecija obrva; suha, gruba koža; suhe oči; ispucale usne. Kasnije se razvija jaka glavobolja, pseudotumor mozga i opća slabost. Također se mogu pojaviti i kortikalna hiperostoza kosti i artralgija, osobito u djece. Lako može doći do prijeloma kostiju, osobito u staraca. U djece, toksičnost može izazvati svrbež, anoreksiju i nenapredovanje. Mogu se pojaviti hepatomegalija i splenomegalija.
Kod karotenodermije, koža (ali ne i bjeloočnice) postaju zagasito žute, osobito na dlanovima i tabanima.
Dijagnoza
Dijagnoza toksičnosti vitamina A
Dijagnoza toksičnosti vitaminom A je najčešće klinička. Razine vitamina A u krvi slabo koreliraju s toksičnošću. Međutim, ako je klinička dijagnoza dvojbena, laboratorijske pretrage mogu pomoći u osvjetljavanju dijagnoze. Kod toksičnosti vitaminom A, razine retinola u plazmi mjerene natašte mogu biti povišene (normalno: 20 do 80 μg/dl [0,7 do 2,8 μmol/L]) na >100 μg/dl (>3,49 μmol/L), ponekad i na >2000 μg/ dl (>69,8 μmol/L). Hiperkalcijemija je česta.
Razlikovanje toksičnosti vitamina A od drugih bolesti može biti jako teško. Karotenodermija se također može pojaviti kod teške hipotireoze i anoreksije nervoze, možda zbog toga što se karoten sporije pretvara u vitamin A.
Prognoza
Prognoza toksičnosti vitamina A
Ako se prestane s uzimanjem vitamina A obično dolazi do potpunog oporavka. Simptomi i znakovi kronične toksičnosti obično nestaju za oko 1 do 4 tjedna. Međutim, prirođene anomalije fetusa u majki koje su uzimale megadoze vitamina A su ireverzibilne.
Liječenje
Liječenje toksičnosti vitamina A
Prestanak konzumiranja vitamina A.
Ključne poruke
-
Toksičnost vitaminom A može biti uzrokovana ingestijom visokih doza vitamina A- akutno (obično slučajno kod djece) ili kronično (npr, kod uzimanja multivitaminskih pripravaka ili kod liječenja kožnih bolesti).
-
Akutna toksičnost uzrokuje svrbež, bolove u trbuhu, povišenje intrakranijalnog tlaka i povraćanje.
-
Kronična toksičnost uzrokuje osip, povećani intrakranijalni tlak, rijetku i grubu kosu, suhu i grubu kožu i bolove u zglobovima; rizik od prijeloma kostiju povećava se osobito u starijih osoba.
-
Dijagnoza počiva na kliničkim nalazima.
-
Kada se zaustavi konzumacija vitamina A simptomi (osim kongenitalne mane) obično nestaju u roku od 1 do 4 tjedna.